Sigarada ‘çarpan’ etkisi: 1 liralık maliyet fiyata 7.5 lira yansıyor

Tüketiciyi enflasyona karşı maksimum zorlayan mamüllerin başlangıcında bağımlılık ilişkisi sebebiyle sigara geliyor. Sigarayı “bırakma” kararları hızlıca zamlara “alışma”ya dönüşüyor. Ancak uzmanlara göre, alışmak giderek daha zor olacak zira sigaranın üretim maliyetinin fiyatlara yansımasında nispet oldukça fazla katlanıyor.

Ekonomim yazarı Vahap Munyar, “‘Mali çarpan etkisi’ tetikliyor sigarada 1 liralık maliyet artışı fiyatı 7.5 lira yükseltiyor” başlıklı yazısında, sigaraya meydana getirilen yüksek zamların peşindeki “mali çarpan” tesirini şu şekilde aktardı:

“Başta sigara üreticileri olmak suretiyle tütün ürünleri sektörüne danışmanlık yapan bir dostum sektörün fiyat artışlarında yaşamış olduğu ‘çarpan etkisi’ ve bunun enflasyona yansımasını ortaya koyan inceleme yaptı.

Araştırmaya Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) Temmuz ayına dair Tüketici Fiyat Endeksi’nin (TÜFE) yüzde 47.83 olmasından girdi:

– Alkollü içecekler ve tütün ürünlerinin genel endeksteki toplam değişime senelik tesiri yüzde 2 civarında gerçekleşti.

Tek başına tütün mamullerinin enflasyona bu kadar yüksek tesirinin olmasının sigara vergi yapısının fiyata bağlı unsurunun oldukça yüksekliğinden kaynaklandığını vurguladı:

– Özellikle kur ve enflasyon artışlarının hızlandığı dönemlerde fiyata bağlı yüksek nispi vergi oranları mali çarpanı artırarak enflasyonu daha da negatif etkiliyor.

5 Temmuz 2023 zamanı üstünde durdu:

– 5 Temmuz’da Haziran ayı sonu enflasyonunun açıklanmasıyla beraber sigarada hususi tüketim vergisi (ÖTV) ücreti senenin ilk 6 ayındaki müstahsil enflasyonu olan yüzde 14.82 oranında artış gösterdi.

7 Temmuz 2023’te KDV’nin yüzde 18’den 20’ye çıkarıldığını anımsattı:

– Böylelikle 5 Temmuz’daki ÖTV artışı ile beraber tütün endüstrisinin takribi seviyesindeki bir paket sigaranın üstündeki toplam vergi yükü yüzde 82.5’e yükseldi.

Yüzde 63 oranında uygulanan nispi verginin, bundan dolayı ‘mali çarpan’ın halihazırda yüksekliğine işaret etti:

– KDV’nin yüzde 20’ye çıkarılmasıyla birlikte, sigaralar üstündeki toplam verginin daha yüksek bir payı fiyata bağlı hale geldi, sigaralar için mali çarpan 7.5’e yükseldi.

Bunun ne anlama geldiğini şu şekilde açtı:

– Diğer bir deyişle, artık 1 liralık maliyet artışının perakende satış fiyatına aşağı yukarı 7.5 liralık artış olarak yansıtılması gerekecek.

Sektörün bu noktada yapmış olduğu son fiyat artışına dikkat çekti:

– Sigara sektöründe ÖTV ce KDV’de gerçekleşen artışların ve ‘mali çarpan’ın 7.5’e yükselmesinin sonrasında yalnızca vergi artışını karşılayabilmek için paket başına 5 liralık fiyat artışları gerçekleşti.

Tütün mamullerinin enflasyon sepetindeki ağırlığının altını çizdi:

– Tütün mamullerinin enflasyon sepetindeki yüzde 4’e yakın ağırlığı da hesaba katıldığında maliyetlerin katlanarak fiyata yansımasının enflasyon üstündeki negatif tesiri daha iyi anlaşılacaktır.

KPMG’nin 2012’deki KDV artışlarının tesir analizini yapmış olduğu çalışmadan alıntıyı paylaştı:

● KDV oranlarını artıran ve bu artışların sigarada piyasa bozucu tesir yaratacağının bilincinde olan Almanya, Fransa, İspanya ve Slovakya gibi birtakım AB ülkelerinin bu olumsuzlukları düzeltecek mekanizmalar tasarlayarak hayata geçirdiği belirtildi.

● Örneğin, Almanya’da KDV artışı sonrası nispi ÖTV’ye doğal olarak sigaraların, nispi ÖTV’ye doğal olarak olmayan ürünlerle benzer artış uygulanabilmesi ve enflasyonist tesirinin azaltılabilmesi için, sigaranın nispi ÖTV’sinde bir indirime gidildi.

● Fransa, İspanya ve Slovakya’da da KDV’nin piyasa bozucu etkilerini asgariye indirmek için nispi vergide benzer düzeltmeler yapıldı.

● Bu şekilde KDV artışı ile artan ‘mali çarpan’ın nispi verginin indirilmesi yoluyla dengelenmesi ve negatif etkilerinin azaltılması amaçlandı.

Ardından ekledi:

– Ülkemizde de benzer düzenleme yapılsaydı, mevcut sistemde ÖTV ve KDV artışının getirmiş olduğu fiyat artışı ihtiyacı 5 liranın üstünde iken, vergi yükü aynı duracak şekilde maktu vergi bazlı ÖTV sisteminde 1.3’e inecek ‘mali çarpan’ ile fiyat artışı ihtiyacı 90 kuruşla sınırı olan kalacaktı. Araştırmayı şu yorumla noktaladı:

● Sigaranın enflasyon üstündeki tesirinin en aza indirilmesi, para politikalarının ve mali politikanın uyumu ile mümkündür.

● KDV’de gerçekleşen artışın daha da yükselttiği mali çarpanın düşürülmesi ve sigara fiyatlarının enflasyon üstündeki tesirinin en aza indirilmesi, vergi gelirleri de korunacak şekilde nispi vergilerin düşürülüp, maktu vergilerin artırılması ile sağlanabilir. Sigara sektörüne danışmanlık yapan arkadaşımın görmüş olduğu bu detayları, Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ile kadrosu ıskalıyor olabilir mi?” (HABER MERKEZİ)